Joanna Eleftheriou












I used to see a road sign in Limassol, Cyprus that said on it Πορεία Επαναστροφής (transliterated poreia epanastrofis) and beneath the Greek, WAY BACK in English. The road sign pointed north. Like a one-way sign in most parts of the world, it bore a silver arrow bordered in black. It was positioned on the island of cement and rose laurel that divided the lanes of my city’s shore road. For several years, I passed it on my commute between Asgata village and the language institute where I worked, in the city of Limassol. I puzzled over what the sign might mean. In the direction the arrow pointed, there was only a tiny side street and some small shops, a souvenir shop or an ice cream parlor and perhaps an optician. I wondered, every time I passed it, what the sign indicated a way back TO. By the time I reached my destination I had stopped wondering, and I never bothered to ask anyone about it.

I made a guess. Since the back of the arrow was on the side of the southern shore of the island and the tip of the arrow pointed in the direction of the north of Cyprus, I deduced that it must be a political message. You see, Cyprus is an independent island-nation whose northern part has been occupied by Turkish military forces since 1974. An invasion by Turkey led to a brief war and the partition of Cyprus, with the unrecognized “Turkish Republic of Northern Cyprus” in the north, and the internationally recognized Cypriot Republic in the south. A resolution to the status quo has been attempted by many United Nations officials, but as of 2018, a solution to the Cyprus Problem is still pending.

Thus, while the constitution of the Republic of Cyprus recognizes three official languages, Greek, English and Turkish, the road signs in the unoccupied territory are all in Greek and English. I’m a native speaker of English with pretty good Greek—so good that sometimes, I forget that my mind frequently guesses the meanings of Greek words from their roots and prefixes and the context. The absence of a context for the words on this sign – ΠΟΡΕΊΑ ΕΠΑΝΑΣΤΡΟΦΗΣ / WAY BACK – other than their position on a sign pointing north led me to think the message was political. I deduced such a political intent for this reason: typically in Cyprus, when context seemed to me to be absent, the context was the invasion. For example, when I moved to the island in 1988, I would see the words δεν ξεχνώ,  I don’t forget, everywhere, from school supplies to highway billboards. Before I could wonder too long about what this ghostly “I” refused to forget, I’d understood that the ubiquitous motto refers to the wound of the invasion and the northern territory, which at the time was not accessible at all to Greek Cypriots.

The motto I don’t forget would appear at the bottom of a television screen after commercials, together with mournful patriotic music and  an image of a village or geographical site such as the long Karpass peninsula. The Karpass juts northeast from the elliptical shape of the island, like a finger pointing across the sea and points toward Syria at a point close to the Syrian-Turkish border which, according to Google maps, is called Samra Beach, and lies seventy-six miles across the water from Cyprus).

I don’t forget is featured on the mandatory one-cent postage stamp that fed a fund for 1974 refugees, and on the slim notebooks public school students received for free.  Elsewhere, the motto appeared on images of the island that were manipulated to make the northern half drip blood, or the Karpass peninsula look like the barrel of a gun.

My assumption that the road-sign’s way back was another incarnation of I don’t forget, with the object of the sentence obviously the ever-present and urgent political trauma, seemed to be confirmed by the arrow’s northward direction. After all, the answer to “back where?” whenever people talked about “going back” in toasts and in prayers was always to the occupied north. I heard “next year in the north!” many times and was surprised to hear, later, that “next year in Jerusalem!” was the original wish on Passover and Yom Kippur. I also reasoned that the sign was in both Greek and English in order to make the declaration of defiance intelligible to the tourists who passed by the sign daily on their way to the hotels and beaches of the sandy southern shore. I mentioned my unquestioned assumption in the first essay I ever published. The journal sent me a contract that noted they had employed a fact checker, but naturally, the fact checker couldn’t detect my mistake.

In 2005 I returned to the United States where I was born, and over time, I forgot whether I had seen the sign in Greek or English or both, and I forgot the precise wording of it. My fading memory notwithstanding, I chose the words on the sign – an approximation of them, that is – for the title of my book, a memoir about leaving the United States for Cyprus because my father longed to go back home. The political message in the guise of a street sign felt representative of the political situation in Cyprus. I called my high school best friend in 2014, after I’d been using This Way Back as the working book title on my CV for months, to ask her to photograph it. My friend quickly found the sign, but hesitated to reveal the anticlimactic truth: its wording in Greek was poreia epanastrofis, and so it just meant that by making the (northward) left turn indicated to by the road sign, motorists could easily make their way back to the center of the city. Why such a sign is needed still eludes me, though friends who’ve lived in Limassol all their lives assure me it’s an important sign to have. I did learn, though, that while epistrofi means return, anastrofi is a U-turn, and epanastrofi indicates the retracing of one’s steps—the word specifies not only getting back to the place one used to be, which is a return or epistrofi, but also retracing one’s steps. Readers familiar with words like strophe for stanza, and catastrophe for “an enormous turn for the worse” might recognize the strofi root.

What I learned from this blunder was worth the embarrassment I felt when my friend told me my book title was based on a mistake: I had misinterpreted the sign not only because I learned Greek later in life, but because of  how entirely the trauma of the invasion pervaded not only my own psyche but the psyche of the country. When there is no obvious context, the context is history – and specifically, the moment at which the island was split in two. That trauma gave rise to a rhetoric of suffering and resistance with such power that not one Cypriot who has listened to my story was surprised I made this mistake.

Over the last four years, I’ve revised and changed most of my book manuscript, but the working title remains This Way Back. I kept this title because the mistranslation works as a perfect metonym not only for life in a country with a historical trauma, but also for the life in a second language that I led during my years in Cyprus. Everyone that speaks a second language fluently experiences moments like this, where a slight change in a word makes a difference not perceptible from the context. Just the other day, I realized that for years I had been saying συστήνω (introduce) for recommend, for example,  “I don’t introduce allowing me to sing” when I meant “I don’t recommend letting me sing.” I know that a recommendation letter is a “συστατική επιστολή” so I had just assumed that συστήνω meant recommend.

Life in translation means that at any moment, I know I may be saying something foolish, or puzzling, or incorrect. Life in translation means that we bilinguals must accept, always, that we’re missing double entendres when they’re there and at other times, we make a second entendre up when it isn’t. We use words incorrectly and our listeners figure out for us what we actually mean, and we have to live with that, like children. I would like to think this deepens my humility, but I’m not sure. I am only sure that it complicates for me the terrain of communication, even with English speakers, because sometimes my mind accidentally uses a Greek idiom translated awkwardly into English.

While I hope that for Cypriot refugees, there will soon be a way back to their abandoned homes, for bilinguals like me, there is no way back to a simpler time, a time of thinking only in one language. Greek is so much a part of my life now that I am compelled to go back to Cyprus where I struggle to be understood, and I listen to music knowing that I am likely misunderstanding many lines. There’s no way back to being just an American, who gets the jokes and reads road signs correctly. Here I will stay, among the tricky riches of a life in translation.




Πορεία Επαναστροφής


Έβλεπα στη Λεμεσό κάθε τόσο μια ταμπέλλα που έγραφε “Πορεία Επαναστροφής,” κι από κάτω, στα αγγλικά, WAY BACK. Η ταμπέλλα αυτή έδειχνε προς τον βορρά, κι όπως όλες τις ταμπέλλες οδικής κυκλοφορίας, έφερε έναν ασημένιο τόξο με μαύρο περίγυρο. Ήταν τοποθετημένη πάνω στην τσιμεντένια νησίδα φυτεμένη με πικροδάφνες, που χώριζε της λωρίδες του παραλιακού δρόμου Λεμεσού. Για αρκετά χρόνια, περνούσα την ταμπέλλα όταν επέστρεφα στο χωριό μου, την Ασγάτα, από το φροντιστήριο όπου εργαζόμουν σαν καθηγήτρια αγγλικής γλώσσας. Αναρωτιόμουν τί άραγε να εννοούσε η ταμπέλλα αυτή, με τον τόξο να δείχνει προς μια πάροδο στενή κι ασήμαντη, που είχε από τη μια πλευρά της ένα περίπτερο με τουριστικά είδη και από την άλλη, έναν οπτικό ή μια παγωταρία. Κάθε φορά που την έβλεπα, διερωτώμουν προς τα που θα επέστρεφε κανείς αν την ακολουθούσε. Όμως, μέχρι να φτάσω στον προορισμό μου, η απορία είχε φύγει απ’ τη σκέψη μου, και ποτέ δεν έκανα τον κόπο να ρωτήσω κανέναν Λεμεσιανό για τον μυστήριο για μένα ΠΟΡΕΊΑ ΕΠΑΝΑΣΤΡΟΦΉΣ.

Εικάστηκα, όμως, πως αφού το πίσω μέρος του τόξου έπεφτε απ’ τη μεριά της θάλασσας, κι η μπροστινή έτεινε προς τη μεριά του βορρά, θα έπρεπε άρα να αποτελεί μήνυμα πολιτικό. Βλέπετε, η Κύπρος είναι ανεξάρτητο κράτος που το βόρειο τμήμα του τελεί υπο τουρκικής κατοχής από το 1974. Η Τουρκική εισβολή της 20 Ιουλίου 1974 κατέληξε σε διαμελισμό του νησιού, με τη «Τουρκική Δημοκρατία Βόρειας Κύπρου», αναγνωρισμένη μόνο από την Τουρκία, στο βορρά, και την παγκοσμίως αναγνωρισμένη Κυπριακή Δημοκρατία στον νότο. Μια λύση του Κυπριακού, όπως συνηθίζεται να λέγεται, έχει επιχειρηθεί από αμέτρητους αξιωματούχους των Ηνωμένων Εθνών, αλλά ακόμα εκκρεμεί.

Έτσι, ενώ το σύνταγμα της Κυπριακής Δημοκρατίας αναγνωρίζει επίσημα τρείς γλώσσες, την ελληνική, την αγγλική, και την τουρκική, τα σήματα κυκλοφορίας στις ελεύθερες περιοχές γράφονται στα ελληνικά και αγγλικά μόνο. Η μητρική μου γλώσσα είναι τα αγγλικά, ενώ τα ελληνικά μου είναι αρκετά καλά – τόσο καλά μάλιστα, που συχνά ξεχνώ πως είμαι ξενόγλωσση και το μυαλό μου αναλύει τις άγνωστες ελληνικές λέξεις και βγάζει άμεσα συμπεράσματα, χωρίς να προσέξει πως στην πραγματικότητα, τη λέξη δεν την γνωρίζω. Έτσι και με την «επαναστροφή». Στην απουσία συμφραζόμενων, με εξαίρεση την τοποθεσία του τόξου στην τουριστική περιοχή της Λεμεσού, και τη λέξη ΠΟΡΕΙΑ να δείχνει προς το κατεχόμενο βόρειο τμήμα του νησιού, έφτασα πολύ γρήγορα στο συμπέρασμα ότι το μήνυμα ήταν πολιτικό, κι ότι η εισβολή και κατοχή της Κύπρου αποτελούσε τα απόντα συμφραζόμενα. Στην Κύπρο, η ανοιχτή πληγή της εισβολής και κατοχής είναι πανταχού παρούσα. Με τα πρώτα μου βήματα στο νησί το 1988, έβλεπα παντού της λέξεις ΔΕΝ ΞΕΧΝΩ, στα τετράδια, στους δρόμους, στα γραμματόσημα. Έμαθα να συμπληρώνω αυτή την αόριστη φράση με το γεγονός της κατεχόμενης γης, που τότε δεν μπορούσε κανένας Ελληνοκύπριος καν να την επισκεφτεί ούτε σαν τουρίστας στον ίδιο του τον τόπο.

Το σύνθημα ΔΕΝ ΞΕΧΝΩ εμφανιζόταν τακτικά στην τηλεόραση μετά από τις διαφημίσεις, όταν για δυο η τρία λεπτά ο σταθμός έδειχνε πλάνα κατεχόμενων χωριών συνοδευόμενα με θλιμμένη μουσική ή αντικατοχικά τραγούδια. Δείχνανε και το Καρπάσι κάποτε, με την όμορφη και εύφορη γη του. Πάνω στη χερσόνησο της Καρπασίας, βρίσκεται το μοναστήρι του Απόστολου Ανδρέα, στο ομώνυμο ακρωτήρι, που εξέχει από το νησί σαν την κάννη όπλου που στοχεύει προς ένα σημείο στα σύνορα Τουρκίας και Συρίας, που σύμφωνα μ΄ έναν χάρτη που βρήκα στο διαδίκτυο, απέχει εκατό είκοσι χιλιόμετρα από την άκρη της Κύπρου.

Σε κάθε γράμμα που στέλναμε, προσθέταμε κι ένα γραμματόσημα ενός λεπτού, που έγραφε πάνω του το ΔΕΝ ΞΕΧΝΩ, και τα έσοδα του οποίου πήγαιναν στους πρόσφυγες, που είχαν χάσει τα πάντα στην εισβολή. Το ίδιο σύνθημα το έβλεπα και σε πινακίδες στο δρόμο, που έδειχναν τα κατεχόμενα ματωμένα, με τον αριθμό των αγνοουμένων γραμμένο από κάτω, 1,609.

Το απόν αντικείμενο της πρότασης ΔΕΝ ΞΕΧΝΩ είναι πάντα οι πρόσφυγες, η κατεχόμενη γη, η πληγή της εισβολής που ακόμα αιμορραγεί. Σε προσευχές και σε διαδηλώσεις, σε γιορτές και σε συλλαλητήρια, στην Κύπρο δεν λείπει ποτέ η ευχή «του χρόνου στην Κερύνεια,» όπως ιστορικά κι οι εβραίοι έλεγαν «του χρόνου στα Ιεροσόλυμα!»

Συμπέρανα επίσης πως στην μυστήρια ταμπέλλα, προσέθεσαν τα αγγλικά για τους τουρίστες, έτσι ώστε το μήνυμα αντίστασης να έχει και διεθνές ακροατήριο. Και ήταν γι’ αυτό εντελώς  ασυνείδητα που συμπλήρωσα την ασάφεια της ταμπέλας στην τουριστική με το αντικείμενο του πολιτικού προβλήματος, και υπέθεσα πως η επαναστροφή της πορείας θα ήταν φυσικά στην κατεχόμενη περιοχή της Κύπρου. Δημοσίευσα  σε Αμερικάνικο λογοτεχνικό περιοδικό κι ένα δοκίμιο που αναφέρθηκε στην λανθασμένη μου ερμηνεία της ταμπέλλας, κι όταν υπέγραψα συμβόλαιο δημοσίευσης έγραφε κι ότι είχαν ελέγξει την ορθότητα των δεδομένων. Το λάθος μού, βέβαια, δεν το ανίχνευσαν, και παραμένει το κείμενο με το σφάλμα τυπογραφημένο.

Εργάστηκα στο φροντιστήριο τρία χρόνια, και το 2005 αποφάσισα να επιστρέψω στη γενέτειρά μου Αμερική να κάνω μεταπτυχιακές σπουδές. Με τον καιρό, ξέχασα τις λεπτομέρειες της ταμπέλλας. Παρά την αμυδρή μου μνήμη όμως, επέλεξα το σύνθημα, όπως τη θυμόμουνα, για τον τίτλο του βιβλίου μου, που αφηγείται τις εμπειρίες μου σαν μικρό Αμερικανάκι που ο πατέρας του ήθελε να επιστρέψει στο νησί του. Το πολιτικό μήνυμα σε μορφή σήματος κυκλοφορίας απέδιδε με ακρίβεια την κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα της Κύπρου, όπου το γεγονός της εισβολής και κατοχής φαντάζει πάντα σε κάθε φάσμα της ζωής όλων των Κυπρίων, είτε είναι πρόσφυγες είτε όχι. Κατόπιν, τηλεφώνησα την κολλητή μου και της ζήτησα να μου βγάλει τη ταμπέλλα φωτογραφία. Σύντομα την βρήκε τη ταμπέλλα η φίλη μου, ωστόσο δίστασε να μου αποκαλύψει την αλήθεια – στα ελληνικά, οι λέξεις πορεία επαναστροφής εννοούν απλά πως η μικρή πάροδος αποτελούσε τον πιο σύντομο τρόπο να επιστρέψει κανείς από την τουριστική περιοχή στο κέντρο της Λεμεσού. Ποιο σκοπό υπηρετεί μια τέτοια ταμπέλλα δεν έχω καταλάβει ακόμη, αλλά οι φίλοι μου Λεμεσιανοί μου επιβεβαιώνουν πως ο σκοπός της είναι σημαντικός. Αυτό που έχω καταλάβει είναι πως ενώ η επιστροφή σημαίνει return, δηλαδή καταλήγω εκεί που ξεκίνησα, η αναστροφή διαφέρει, και εννοεί μια άμεση μετακίνηση προς την αντίθετη κατεύθυνση—όπως κάνει ένα αυτοκίνητο που αλλάζει πορεία. Η επαναστροφή είναι συνώνυμο, με το επ να τονίζει την αλλαγή κατεύθυνσης και η λέξη χρησιμοποιείται κυρίως όπως στα αγγλικά το U-turn.

Όταν έμαθα το λάθος μου, αποφάσισα πως αξίζει την ταπείνωση που μου επιφέρει, και θα κρατήσω τον τίτλο του βιβλίου όπως είναι. Είχα παρερμηνεύσει την ταμπέλλα όχι μόνο διότι έμαθα τα ελληνικά σαν ξένη γλώσσα, αλλά επειδή το τραύμα της εισβολής είχε διεισδύσει τόσο βαθιά και οριστικά μέσα στη ψυχή τη δική μου, και την συλλογική ψυχή όλου το τόπου. Στην Κύπρο, όταν τα συμφραζόμενα λείπουν, το νόημα βγαίνει από την ιστορία, και συγκεκριμένα από την ιστορική στιγμή όταν η Κύπρος μοιράστηκε στα δυο. Το τραύμα της εισβολής γέννησε μια ρητορική πόνου κι αντίστασης που συνδέεται τόσο ριζικά με τη κάθε σκέψη του κάθε κυπρίου, που το λάθος μου δεν παραξένησε κανέναν Κύπριο που έχει ακούσει τη μικρή μου ιστορία.

Τα τελευταία τέσσερα χρόνια, έχω αλλάξει δραματικά τα περιεχόμενα του βιβλίου μου, και συνεχίζω να επεξεργάζομαι το κείμενο με μεράκι – αλλά ο τίτλος παραμένει. Κράτησα την παρερμηνεία, και θα κοσμήσει το εξώφυλλο αφού ολοκληρωθεί κι εκδοθεί το έργο. Η παρερμηνεία μου λειτουργεί όχι μόνο σαν έκφραση της ζωής σε μια χώρα με ανοιχτή πληγή, αλλά και της ζωής σε μια ξένη γλώσσα. Όλοι όσοι μιλούν με άνεση μια δεύτερη γλώσσα ζουν τακτικά τέτοιες στιγμές, που μια μικρή διαφορά μιας λέξης αλλάζει εντελώς το νόημα, χωρίς εμείς να εντοπίζουμε την αλλαγή. Μόλις προχτές έμαθα πως για χρόνια όταν ήθελα να πω πως συνιστώ μια τακτική, έλεγα να την συστήσω, διότι στα αγγλικά η συστατική επιστολή λέγεται recommendation letter, κι υπέθεσα πως συστήνω θα πει recommend, όχι introduce.

Όταν ζει κανείς έναν «βίο σε μετάφραση», γνωρίζει πως σε οποιαδήποτε στιγμή, μπορεί να λέει κάτι χαζό, η παράξενο, ή γραμματικά μη ορθό, και να μην το ξέρει. Ο μεταφρασμένος βίος υποχρεώνει εμάς τους δίγλωσσους να δεχόμαστε ότι συνεχώς μας διαφεύγουν υπονοούμενα και αστείες ειρωνείες, ενώ κάποτε προσθέτουμε κατά λάθος νοήματα εκεί που δεν υπάρχουν. Κάνουμε λάθη, και οι συνομιλητές μας βγάζουν το νόημα που θέλαμε, κάποτε διορθώνοντάς μας και κάποτε χαμογελώντας σιωπηλά – και το ανεχόμαστε όλο αυτό, σαν παιδάκια.

Θα ήθελα να πίστευα πως μου βαθαίνει την αρετή της ταπεινότητας, αλλά αμφιβάλω γι’ αυτό. Ξέρω μόνο πως ενώ η διγλωσσία είναι μεν μεγάλο δώρο, δεν είναι χωρίς τίμημα—μου δυσκολεύει την επικοινωνία, ακόμα με αγγλόφωνους, αφού η γνώση που έχω της ελληνικής κατοικεί μέσα στα αγγλικά μου, και συχνά βγαίνει απ’ το στόμα μου μια μεταφρασμένη παροιμία ελληνική, που στ’ αγγλικά ακούγεται εξωτικό και παράξενο.

Ελπίζω με όλη μου τη ψυχή πως για τους Κύπριους πρόσφυγες, σύντομα θα βρεθεί λύσει που θα τους αφήσει να επιστρέψει στα σπίτια τους. Αλλά για δίγλωσσους σαν εμένα, επιστροφή δεν υπάρχει—δεν μπορούμε να γυρίσουμε σ’ έναν καιρό που μιλούσαμε απλά, που σκεφτόμαστε με τις λέξεις μιας μόνο γλώσσας. Η ελληνική γλώσσα έχει δεθεί τόσο στενά με τη ζωή μου, που νιώθω την ανάγκη να επιστρέφω κάθε χρόνο σε μια Κύπρος όπου παλεύω να γίνω κατανοητή, και καθημερινά, ακόμα και στην Αμερική, παρακολουθώ ελληνόφωνο ραδιόφωνο με τη γνώση ότι παρακούω και παρερμηνεύω αμέτρητους στίχους. Πορεία επαναστροφής προς τη ζωή μου σαν μια απλή Αμερικανίδα δεν υπάρχει. Εδώ θα παραμείνω για πάντα, βυθισμένη στα πονηρά πλούτη του βίου του μεταφρασμένου.




Dancing Greek  / Θασίτικος Χορός


Greek teachers terrified me during my New York childhood, their lessons a tyranny of readings and rules that I never seemed able to master. But the terrors of Greek class paid off, and earned me what I call the best job in the world. Every June,  I spend a month teaching Greek to the American writers that come to live in Greece, immerse themselves in a new landscape, and practice their craft. I translate the Greek world into English for American travelers, and every other job I’ve held pales in comparison.

We study together on the island of Thasos, a Balkan place with grey stone rooftops and steep pine-covered hills that reach the coast. It lies in the sea, the poet Archilochus wrote, like the backbone of an ass: ηδε δ’ ωστ’ ονου ραχις εστηκενThe quarries of Thasos supplied marble for sculptures that have made their way to the Louvre. Flatbed trucks still carry marble on ferries to the mainland. As we descend from our docked ferry and head to our bus, such a truck waits to get on, a single slab chained to its bed. The gleaming enormity of an unmade sculpture seems like a sign of the unwritten poems that are the island’s promise.

After the first night with our local hosts at the Archondissa tavern, my  students come to class not with poems but with an urgent practical question: “How can we hang out here without getting shit-faced every night? They keep refilling our glasses!”

Greek hospitality, I explain, demands that the hosts supply their guests with more than they could possibly need. Not unlike the American South, Greece is a place where hospitality is painfully well choreographed, and one must develop special tactics in order to comply without eating and drinking too much.

“Here’s what you do,” I tell them. “Always leave your glass full for as long as  you still feel like partying. Hold onto that same full glass. Even if it is for hours. Don’t drink that wine until you’re ready to go to bed.”

This advice becomes a good entrée into the first of many lessons on untranslatable Greek words. My curriculum for traveling writers includes the “untranslatable” because learning them is like taking a secret shortcut into the culture’s heart. Translations fail because implications and assumptions remain stuck inside the Greek language, ensnared by the sinews of values and norms that a foreigner can spend years struggling to know. Yet attempting translation brings those norms into sharp relief. So I tell the students about philoxenia, love of a xenos, which means foreigner, stranger, and guest. While the context typically indicates whether foreigner, stranger, or guest is implied, the use of one word for all three is itself telling. There’s an unexpected parallel with English here – hospitality shares a root with hostile in the Latin hostis, both enemy and guest. While Greeks might tout their own word, love of a stranger-guest-foreigner as indicating a native generosity and big-heartedness, they would be failing to acknowledge the way hospitality is often wielded as a tool of power. Lavishing food and drink on a stranger isn’t altruism. By feeding a stranger I disarm him, and I place the potentially hostile foreigner in my debt.

And so, I warn my students, when your glasses are refilled without your asking and your hosts insists it’s all on the house, don’t be surprised when you are expected to buy a pricy lunch tomorrow. After this lesson the cultural dance between stranger and local, I ask the students to take out their notebooks, and proceed to the alphabet.

As I sing the alphabet song with my class, I’m still thinking about hospitality, and how I, too, get mixed up in the dance even though I cook almost all my own meals on the hot plate in my room. I recall the way stuff like that used to happen to me when I lived in Cyprus in my twenties, and celebrate my decision to live, for the rest of my life, in America, where so far no one has done me unsolicited favors and then demanded payback.


This year, our writing program will overlap with a Greek Dancing class—between the writers and the dancers, every room of the small hotel above the Archondissa tavern is booked. Greeks who left home for Germany in their teens, Bambis and Nikos became car salesmen who moonlight as dance instructors, and they bring a dozen Germans to Thasos every year and teach them to dance. The lessons in Greek folk dancing begin earlier than our writing classes, break for lunch, and resume in the afternoon. Round and round the olive trees of the tavern’s patio the Germans practice their dances. But at night, Bambis and Nikos are off the clock, and they dance for themselves. While the folk dances they teach during the day developed before the nineteenth century, at night the music tends towards rebetiko, or the Greek Blues. When a hasapiko comes on the loudspeaker one night, Bambis, Nikos, and I rise. I put my right hand on Bambis’ left shoulder, while his left hand rests on my right shoulder, and Nikos is on the other side of him. Bambis taps my shoulder and says είσαι ελεύθερη, literally you’re free.  I freeze. I forget that I’ve been waiting for him to lead the synchronized improvisation of the hasapiko, and believe he is hitting on me.

Free also means unmarried, and I have since I turned twenty often been the subject of pity or wrath for being free. I think that Bambis is about to demand I date him—or, if he is married himself, he plans to admonish me for lacking a husband. Greeks seem to think badgering unmarried women about their status is some kind of  moral duty. Because I’ve endured thousands upon thousands of microaggressions about my no-husband life, I can’t ever relate to Greek strangers calmly, or believe that they accept me as one of them.

But that’s not what’s happening now. After more seconds than should have passed Bambis makes a gesture that I understand. He wants me to lead the dance, and by you’re free, he had simply told me I was free to start the dance as soon as the music was right. I tell him I need him to lead, and we step into the dance.

The German students stand around us, watching, since their dance program doesn’t reach as far towards the present as the World War I era that generated the rebetiko or Greek Blues. They may have seen this dance in some of the Greek films that made it onto international screens in the 1960s, like Never on Sunday. Together, Bambis, Nikos and I figure out how to match to the music the various steps in our repertoire: hop-and-twirl-around, bend each knee to the ground, cross one foot over the other, slide on foot towards the other with hands tightly grasping onto the shoulders of the dancing partners.

The night ends with chif te teli (halfway between belly dancing and the freestyle generic bodyshaking that’s a standard response to almost any music). The students, American writers and German dancers alike, shyly approach and begin to move together. Although I take great pleasure in dance, it’s also fraught with anxieties about Greekness and belonging for me—I yearn to pass as native, to perform my Greekness perfectly.

Escape from this inner tension is provided by the students, who aren’t trying to be Greek, but are only moving their bodies to the beat. Their clothes, too, reflect their freedom from my hunger to conform. I like to look at the surprising styles the Germans sport in Greece, a fairly fashion-conscious place, even in out-of-the-way islands like Thasos. A man with tiny glasses and thin-soled black sneakers wears striped pajama-like pants, and will wear them again for three nights in a row, until he switches to green pajama-like pants. A sweet, mountain-tall woman with whom I dance a tsif-te-teli has long, red-brown hair and wears startling, brightly sparkling slippers and a long, many-colored skirts.

While dancing with this motley crowd, I experience a different sense of who I am. I am just a person who delights in music, who dances as well as the people around her. It will be short-lived, I know, this feeling of belonging, but it’s a better feeling than I ever expected to have.

Part of this feeling comes from communication with the musicians. The musicians who play for the German dance students are Nikos, on guitar, and Paris, who plays bouzouki and also waits tables at the Archondissa when he isn’t playing music. They know me and the songs that I like from years past, and because of our connection, every time they strum the chords or I swing my hips, we are making a statement of honor, affection, and respect.

Over the course of the Germans’ stay, musicians even more accomplished than the local Nikos and Paris will be hired, and they will be given rooms at the Archondissa, and I will stay up with the students until sunrise, and try to go to sleep as the island sky turns from black to gentle blue. Once the sun has risen behind the pine-covered peninsula in the distance, I can’t get to sleep, and after these two full nights of song, I am red-eyed and dazed, but happy—happy especially that my one responsibility, the teaching of Greek, comes even more naturally to me than sleep. And I do it fine—the students progress, making their way through the alphabet, ordering their food in Greek, and studding their creative work with images of Greece.

Soon, my students ask about the way the musicians and waiters stay long after they’ve stopped being paid, and keep on playing music and serving drinks and seem so happy about it, even though it’s 2013 and for years now their country has been ravaged by the austerity measures that are punishment for debt. The answer, this time, is more complicated than philoxenia, but still requires the introduction of untranslatable words. I start with the concept of parea, or a group of people who take pleasure in one another’s company. Parea can, specifically, refer to a group of friends that meets regularly—a posse. In other contexts you’d say “come to the movies with me – I want company, I want parea.” And then it can just mean the concept of a group, a group combining its energy to produce joy.

You’ll see people pushing each other to drink more, I tell the students, or to dance when they don’t really feel like it, or to play another song, all for the sake of the parea. An individual’s momentary desire is always trumped by the demands of parea.

When I ask the students, during the third week in Greece, what surprises them most about the place, they say it’s how happy the Greeks seem to be to work. The owners, cooks, and waiters start their preparations at nine in the morning, washing down the restaurant, serving breakfast, filling the wood oven with lunch. By daybreak, the fisherman who is the owner’s father has already set his nets. Even the cleaning staff, calloused and sweaty from their labor, set down their brooms and join a dance or three. And they are all still working, deep into the night—setting down their waiters’ trays when they can for a dance with the clientele. They pop the top of a beer bottle and take long, pleasurable draughts on a cigarette and never complain about the work.

There’s something about the relationship of these people through the existence of a whole word that’s not available in English. The boundary between work and play is less starkly defined than it is in America, and I let the students themselves speculate about the origins of an “ethic” that suddenly seems a little masochistic against the backdrop of this staff. Someone points out that the owners have a small house for themselves behind the restaurant, and the rest of the staff sleep in trailers next to that – all summer, no one leaves the site of the job.

I have two objectives when discussing the miracle of a staff that works so hard, so long, and so joyfully. First, I want to guard against dangerous stereotypes of an underclass of people who don’t want the leisure afforded by wealth that a globalized world is concentrating into the hands of a smaller and smaller elite. To romanticize a life we wouldn’t want for ourselves is to be complicit in the radical injustice that plagues struggling economies like Greece. Second, and conversely, I want to let students see what happens when a language makes possible a word like meraki. It’s one of my favorite words, in any of the languages I know. Meraki is the pleasure that is derived from attentive, caring, passionate labor. It is the joy of expending effort that will bear fruit—whether literally, like tending an orchard, or figuratively, like the results of careful, attentive teaching or a performance that has been meticulously and lovingly rehearsed.  In an article I’ll send to my students, I read that “a meraklis musician is one who skillfully improvises a solo employing both modal knowledge as well as intense passion.” By glorifying the pleasure that is to be found in practicing one’s craft with diligence and passion, the word sort of undermines words like overthink, overwork, obsess—makes them impossible, because within the definition of the word is the notion that a sort of transcendent, spiritual pleasure comes from spending a great deal of time and focused attention on a task.

Spiritual pleasure – the heady ecstasy of total connection with others that happens when a party hits its collective high – is another experience that is in one sense universal, but in another it is distinct in Greek culture because they have a word. It is kefi. There are French, English, Turkish, and Arabic words related to kefi, and they mean things from jouissance to hash. What I suspect may be special about kefi in Greek is how it’s a shared experience. It depends on everyone devoting their full attention to communal joy.

I send the class two recent articles in the Journal of Modern Greek Studies which attempt to articulate in English what kefi is—simply put, it is that spiritual momentum that a gathering takes on, the sense of excitement, transcendence and being outside time. One of them, about dancing in a Greek-Australian community in Adelaide, links kefi to meraki.

The two terms kefi and meraki articulate a particular construction of passion

which simultaneously indexes an ideology of « soul » (of feelings, body, and

mind) and a construction of « community. » Passion in Greek music-making and dancing is constituted as a cathartic experience of the individual symbolically (through music and dance) asserting a strong sense of the self within the collectivity of the community. The externalized expressions kefi and meraki of dancers and musicians are « read » as celebratory signals by participants, and function to generate an event with kefi and much social interaction.


Teaching at this June program in Thasos offers me my own chance to exercise meraki – I develop exercises for the students, spend my days looking for opportunities to enrich their experience, and don’t get tired of it because the work itself gives me pleasure. And not because I’m satisfied because I’ve worked—but because the actual work itself is pleasure. For me, it’s healing, too. By articulating the untranslatable words, and having students see their meanings at play in everyday Greek interactions, I heal a sense in myself of being split between two worlds. It’s hard to be both from New York, where early marriage is scorned and individuality is key, and a Greek woman, yearning for tight communal bonds and in love with Greek language, music, and dance.

Since I became bilingual when I was an adolescent, I’ve felt like being stuck because worlds kept me from fully belonging in either American or Greek social situations. I always feel that  a big part of my life is tucked inside me and invisible when I operate in English only contexts, and in Greek situations I’m always the American.

But because of this work between worlds that I do in Greece, because of this beloved summer job, I don’t bear this two-world burden alone. Somebody knows—people see me be as both at once. Here, and only here, in Thasos, my betweenness – my very failure to be entirely Greek or American – turns me into a bridge.

A part-time Greek, who translates for Americans, my in-between-ness and my not-quite-ness is not a liability but a necessity. And so, however fleetingly, on this island of dancing, sea spray, olive trees and pines, I dance freely, as if I belong.


Work Cited


Tsounis, D. “Kefi and Meraki In Rebetika Music Of Adelaide – Cultural Constructions of Passion and Expression and Their Link with the Homeland.” Yearbook for Traditional Music, vol. 27, 1995, pp. 90–103. doi:10.2307/768105.




Dancing Greek / Θασίτικος Χορός


Όταν ήμουν κοριτσάκι σε μια παροικία ομογενών της Νέας Υόρκης, οι δασκάλες της ελληνικής γλώσσας με τρόμαζαν. Εύκολα για τα παιδιά με γονείς ελληνόφωνους, τα μαθήματα από το βιβλίο «Η Γλώσσα Μου» υπήρξαν για μένα μια τυραννία γραμματικής, που ποτέ δεν μπορούσα να εμπεδώσω. Ωστόσο μετά από χρόνια, έφεραν καρπό οι κόποι μου, και σαν ενήλικας πια με μια αρκετά καλή γνώση της ελληνικής, εργάζομαι σε μια δουλειά που τη λέω η καλύτερη δουλειά του κόσμου. Περνώ κάθε Ιούνη διδάσκοντας Νέα Ελληνικά σε Αμερικανούς συγγραφείς που έρχονται να μείνουν για λίγο στην Ελλάδα, να βυθιστούν ψυχικά σε έναν αλλιώτικο τόπο, και να ακονίσουν την τέχνη του λόγου.

Μελετούμε λογοτεχνία αμερικάνικη κυρίως, που έχει σαν θέμα την Ελλάδα, με σκοπό να τη μιμηθούμε, και να παράγουμε τα δικά μας κείμενα. Εκτελούμε το έργο αυτό στο νησί της Θάσου, έναν τόπο Βαλκανικό, με γκρίζα πέτρινα σπίτια και απόκρημναa πευκοφυτεμένα βουνά που κατεβαίνουν μέχρι την άκρη του Αιγαίου. Το νησί της Θάσου πέφτει στη θάλασσα, έγραφε ο Αρχίλοχος, σαν του γαϊδουριού τη ράχη, ηδε δ’ ωστ’ ονου ραχις. Τα λατομεία της Θάσου προμήθευαν απ’ τα αρχαία χρόνο το μάρμαρο για αγάλματα που έχουν φτάσει, στις μέρες μας, μέχρι το Λούβρο. Σαν κατεβαίνουμε από το καράβι, βλέπουμε ακόμα τα φορτηγά να κουβαλάνε το μάρμαρο, με το λευκό του να αστράφτει στον καλοκαιρινό ήλιο. Μοιάζει η κάθε πλάκα με άγαλμα που ο γλύπτης δεν έσκυψε πάνω του ακόμα, σαν οιωνός των δικών μας άγραφων ποιημάτων.

Περνάμε ένα υπέροχο πρώτο βράδυ στην Αρχόντισσα, το όνομα του πανσιόν και της ταβέρνας που θα φιλοξενήσει την ομάδα μας για το μήνα. Το πρωί όμως, φτάνουν οι σπουδαστές στο μάθημά μου όχι με την έμπνευση ποιημάτων αλλά με μια επείγουσα ερώτηση:

–Πως μπορούμε να διασκεδάσουμε εδώ χωρίς να γινόμαστε ντίρλα στο μεθύσι κάθε βράδυ; Μας γεμίζουν συνεχώς τα ποτήρια!

Η ελληνική φιλοξενία, τους εξηγώ, απαιτεί πως θα προσφέρονται στον φιλοξενούμενο περισσότερα απ’ ότι θα μπορούσε ποτέ να θέλει. Όπως κι οι νότιες πολιτείες της Αμερικής, η Ελλάδα είναι ένας τόπος όπου η φιλοξενία είναι προσεχτικά χορογραφημένη, και επιβάλλεται να βρει κανείς τακτικές για να συμπεριφέρεται με ευγένεια, χωρίς όμως να παραφάει ή να μεθύσει.

–Αυτό που θα κάνετε, τους λέω, είναι να κρατάτε όλη νύχτα ένα γεμάτο ποτήρι κρασί, μέχρι να θέλετε να πάτε για ύπνο. Αφού χορτάσετε από ποτό, θα χορεύτε – όσες ώρες θέλετε – κρατώντας αυτό το ίδιο ποτήρι. Έτσι οι νοικοκυραίοι θα καθησυχάζονται κι εσείς θα ξυπνάτε έτοιμοι για να εργαστείτε το πρωί.

H συμβουλή αυτή με οδήγησε στον πρώτο σε μια σειρά μαθημάτων που κάνω για τις ελληνικές λέξεις που δεν έχουν αντίστοιχο στα αγγλικά. Ο λόγος που διδάσκω σε αρχάριους τις λέξεις αυτές, είναι επειδή οι λέξεις που δεν αποδίδονται ευκολά σε άλλες γλώσσες λειτουργούν σαν κλειδιά που ανοίγουν την καρδιά μιας γλώσσας. Ματαιώνονται οι προσπάθειες να τις μεταφράσουμε επειδή μέσα στις λέξεις, κρύβεται ένα πλέγμα ηθών και αξιών μιας κουλτούρας, που συνήθως ο ξένος κάνει χρόνια να τις αντιληφθεί. Μα η ίδια η προσπάθεια μετάφρασης των «αμετάφραστων» λέξεων τονίζει τις κρυμμένες αυτές αξίες και γνώσεις. Ξεκινώ λοιπόν με την ίδια τη φιλοξενία, που βγαίνει από το φιλώ (αγαπώ) τον ξένο—μια λέξη που αποδίδεται στα αγγλικά ή με τη λέξη stranger, ή foreigner, ή guest, ανάλογα με το αν εννοούμε αυτός  που είναι είτε άγνωστος σε μας, αυτός που κατάγεται από άλλη χώρα, ή ο φιλοξενούμενός μας. Στην δε αγγλική γλώσσα, η φιλοξενία λέγεται hospitality, λέξη συγγενική με το hostile, ή εχθρικό, που κατάγεται από το λατινικό hostis, που σημαίνει και εχθρός, και φιλοξενούμενος.  Ενώ οι Έλληνες περηφανεύονται για την ελληνική φιλοξενία, που και ετυμολογικά αποδεικνύει πως ο ελληνικός είναι λαός φιλεύσπλαχνος, που αγκαλιάζει τον διαφορετικό ή τον ταξιδιώτη άνθρωπο, παραλείπουν το γεγονός ότι η φιλοξενία από τα αρχαία χρόνια χειρίζεται ως εργαλείο με το οποίο ο παρέχων φιλοξενία υποχρεώνει τον φιλοξενούμενο. Η υποχρέωση μπορεί αργότερα να εκμεταλλευτεί για να επιβληθεί ο παρέχων φιλοξενία στον λήψαντα. Το να ταΐζεις τον ξένο δεν είναι απλά ευσπλαχνία, αφού δίνοντας φαγητό στον πιθανώς εχθρικό ξένο τον αφοπλίζω, γιατί μου οφείλει τώρα ένα χρέος.

Κι έτσι, προειδοποιώ τους σπουδαστές, όταν σας γεμίζουν οι νοικοκυραίοι τα ποτήρια χωρίς να ζητήστε και χωρίς να πληρώσετε, να είστε έτοιμοι να πληρώσετε αύριο ακριβά το μεσημεριανό σας. Σας έχουν υποχρεώσει.

Μετά από το μάθημα για τη φιλοξενία, βγάζουν τα τετράδια και περνάμε στην αλφάβητο. Καθώς τραγουδώ με την τάξη μου την αλφάβητο, ρεμβάζω ακόμα για τη φιλοξενία, και πως κι εγώ μπαίνω στον ίδιο χορό άθελά μου, ακόμα κι αν μαγειρεύω το περισσότερο φαγητό μου στο δωμάτιό μου. Κι εγώ πηγαίνω στην ταβέρνα και παραγγέλνω ένα ποτό, και νιώθω άβολα όταν μου προσφέρεται παραπάνω απ’ ότι έχω πληρώσει. Θυμάμαι πως τέτοιες παρεξηγήσεις μου τύχαιναν συχνά όταν έμενα στην Κύπρο, και χαίρομαι που έχω αποφασίσει να ζήσω στην Αμερική οριστικά.

Φέτος, το πρόγραμμά  μας στη Θάσο συμπίπτει με ένα μάθημα ελληνικών παραδοσιακών χορών με σπουδαστές Γερμανούς. Οι συγγραφείς κι οι χορευτές έχουν γεμίσει το πανσιόν όλο, και δεν μένει άδειο ούτε ένα δωμάτιο. Έλληνες που ξενιτεύτηκαν μικροί, ο Μπάμπης κι ο Νίκος πουλάνε αυτοκίνητα στη Γερμανία και τα σαββατοκύριακα παραδίδουν μαθήματα ελληνικών χορών. Κάθε καλοκαίρι, συνοδεύουν μια ομάδα Γερμανών στη Θάσο, και τους κάνουν εντατικά μαθήματα. Το πρωί αρχίζουν νωρίτερα απ’ τα μαθήματα που κάνουμε εμείς οι συγγραφείς, κάνουν διάλειμμα για μεσημεριανό φαγητό, και ξαναρχίζουν τα μαθήματα το απόγευμα. Γύρω από τις ελιές της ταβέρνας χορεύουν οι Γερμανοί σπουδαστές. Τσάμικο, ικαριώτικο, ζωναράδικο, σούστα και πεντοζάλη.

Μα τη νύχτα, ο Μπάμπης κι ο Νίκος έχουν πιά σχολάσει και χορεύουν για να διασκεδάσουν οι ίδιοι. Ενώ τη μέρα διδάσκουν τους παραδοσιακούς χορούς που κατά κανόνα αναπτύχθηκαν πριν τον εικοστό αιώνα, τη νύχτα τα μεγάφωνα παίζουνε ρεμπέτικα, τα Μπλουζ των Ελλήνων. Όταν ακούμε μια νύχτα ένα χασάπικο, ο Μπάμπης, ο Νίκος, κι εγώ στεκόμαστε για να χορέψουμε. Βάζω το δεξί μου χέρι στον ώμο του Μπάμπη, ενώ το αριστερό του πιάνει τον ώμο του Νίκου. Μου λέει ο Μπάμπης, είσαι ελεύθερη, και παγώνω. Ξεχνάω ότι με περιμένει να ξεκινήσουμε το χασάπικο, και φοβάμαι πως μου την πέφτει.

Ελεύθερη θα πει κι ανύπαντρη, βέβαια, και από τα είκοσι μου χρόνια και μετά, συχνά νιώθω την αγανάκτηση ή τον οίκτο ελληνοφώνων επειδή παραμένω ελεύθερη. Πιστεύω εκείνη τη στιγμή πως ο Μπάμπης μου ζητάει να βγούμε ραντεβού, ή, αν είναι παντρεμένος, ετοιμάζεται να μου θυμώσει γιατί δεν έχω βρει ακόμα άντρα. Οι Έλληνες φαίνεται να πιστεύουν πως είναι καθήκον τους να μαλώνουν τις γυναίκες που αργούνε να παντρευτούν. Επειδή έχω υποστεί αμέτρητες φορές αυτό το «καθήκον», πάντα νιώθω άγχος όταν μιλάω με Έλληνες. Πιστεύω πως σε οποιαδήποτε στιγμή θα μάθουν πως είμαι ανύπαντρη, και θα αρχίσουν να μου επιτίθονται ή να μου ονομάζουν γνωστούς τους άντρες που μπορεί να με «παίρναν».

Αλλά έχω εντελώς παρεξηγήσει την παρούσα στιγμή. Ο Μπάμπης απλά θέλει να μου πει πως είμαι ελεύθερη να ξεκινήσω το χορό, κι όταν το καταλαβαίνω αυτό, του εξηγώ πως μπορώ μόνο να τον ακολουθήσω, γιατί δεν ξέρω τα βήματα τόσο καλά.

Οι Γερμανοί σπουδαστές στέκονται γύρω μας, κι επειδή δεν έχουν μάθει τον χασάπικο δεν μπορούν παρά να μας παρακολουθήσουν. Ίσως έχουν δει το χορό στο Ποτέ την Κυριακή, και χτυπάνε παλαμάκια με ενθουσιασμό.

Τελειώνει η νύχτα μ’ ένα τσιφ τε τέλι. Οι σπουδαστές όλοι, Αμερικανοί και Γερμανοί,  προσεγγίζουν ντροπαλά την πίστα και αρχίζουν να κινούνται, μιμούμενοι εμένα και τους άλλους Έλληνες. Ο χορός, ιδιαίτερα ο ελληνικός χορός, με γεμίζει χαρά, αλλά την ίδια στιγμή νιώθω ανασφάλεια. Θέλω να χορεύω τέλει, έτσι ώστε με πάρουν όλοι για Ελληνίδα, κι όχι Αμερικάνα, όπως κι όταν μιλώ, ευχομαι να μην ακούγεται καθόλου η προφορά μου πως είναι αμερικάνικη—ξένη. Θέλω να ανήκω πλήρως, κι όχι να με καταλάβουν σαν «ξένη».

Όταν βλέπω τους ξένους σπουδαστές, όμως, να χορεύουν ανέμελα χωρίς να προσπαθήσουν να αποδείξουν πως είναι βέροι Έλληνες, ανακουφίζεται λίγο η ένταση που νιώθω. Ακόμα και τα ρούχα τους δείχνουν πόσο λίγο ενδιαφέρονται να ταιριάξουν με τον ελληνικό πολιτισμό. Οι Έλληνες ντύνονται στην τρίχα για να βγούνε για φαγητό, ακόμα και σ’ αυτό το χωριουδάκι της Θάσου, ενώ οι Γερμανοί έχουν ντυθεί λες και θα κάνουν γυμναστική στην πίστα, ή θα παν για ύπνο απευθείας. Ένας άντρας με μικρά γυαλάκια και μαύρα αθλητικά παπούτσια φοράει μάλιστα ριγέ πιτζάμα. Μια γλυκιά γυναίκα, ψηλή με μακριά κόκκινα μαλλιά, φοράει γυαλιστερές πολύχρωμες παντόφλες και μεγάλες, λαμπερές φούστες που αμφιβάλλω να ήταν ποτέ της μόδας.

Σαν χορεύω με αυτή τη παρδαλή και πολύχρωμή παρέα ξένων, νιώθω αλλιώτικα. Δεν είμαι πιά μια ελληνοκύπρια που γεννήθηκε στην Αμερική, και που προσπαθεί απεγνωσμένα να αποδείξει πως είναι πιο Ελληνίδα από τους άλλους τους Ελληνοαμερικανούς. Είμαι απλά ένας άνθρωπος που αγαπάει τη μουσική, που χορεύει και που ανήκει εδώ, σ’ αυτή τη παράξενη παρέα της Αρχόντισσας στη Θάσο. Ξέρω πως δεν θα κρατήσει καιρό αυτό το αίσθημα, αλλά μ’ αρέσει. Και το απολαμβάνω.

Ένας λόγος που νιώθω τόσο ευχάριστα χορεύοντας στην Αρχόντισσα είναι η σχέση που έχω με τους μουσικούς. Άλλος ένας Νίκος – ο Νίκος ο Σαρρής – παίζει κιθάρα κι ο Πάρης παίζει μπουζούκι, ενώ τις νύχτες που δεν έχουμε ζωντανή μουσική, εργάζεται σαν σερβιτόρος. Με ξέρουν εδώ και τρία καλοκαίρια, και θυμούνται τα τραγούδια που μ’ αρέσουν, και όταν κοιταζόμαστε νιώθω πως υπάρχει μεταξύ μας μια αμοιβαία τιμή, ένας αμοιβαίος σεβασμός.

Όσο διαρκούν τα μαθήματα των Γερμανών, έρχονται και μουσικοί από την Καβάλα, ακόμα πιο σπουδαίοι κι απ’ τον Νίκο και τον Πάρη. Ξενυχτώ, χορεύοντας μαζί τους μέχρι το πρωί, και ευτυχώς έχω λίγες υποχρεώσεις εδώ στη Θάσο, και διδάσκω το μάθημα μου  με άνεση, ακόμα και χωρίς ύπνο. Οι σπουδαστές κάνουν πρόοδο, μαθαίνουν όλα τα γράμματα κι αρχίζουν να παραγγέλνουν το φαγητό τους στα ελληνικά, και να κοσμούν τα αγγλικά τους κείμενα με τις νέες ελληνικές λεξούλες που έχουν μάθει.

Μια μέρα, οι σπουδαστές ρωτάνε πως κι οι μουσικοί κι οι σερβιτόροι ακόμη συνεχίζουν να παίζουν μουσική για πολλές ώρες, μετά τη στιγμή που τελειώνει το πρόγραμμα για το οποίο πληρώνονται, κι έχουν βάλει τα μεγάφωνά τους στο αυτοκίνητο. Καθισμένοι σ’ ένα κύκλο με τα όργανά τους, φαίνονται τόσο ευτυχισμένοι, ενώ το έτος είναι 2013 και υποφέρει η χώρα εδώ και χρόνια κάτω από το μαστίγιο της τρόικας και της λιτότητας. H απάντηση σ’ αυτή την απορία είναι πιο περίπλοκη ακόμα από το μάθημα για τη φιλοξενία, μα γι’ άλλη μια φορά αναφέρομαι στη λίστα των λέξεων που δεν μεταφράζονται. Ξεκινώ με τη παρέα, που τους εξηγώ είναι μια ομάδα φίλων που συναντάται συχνά, και αντλεί χαρά από τη συνύπαρξή. Θα δεις Έλληνες να παροτρύνουν τους φίλους τους να πιούν ακόμα λίγο, να πουν άλλο ένα τραγούδι, ή να χορέψουν ενώ δεν έχουν όρεξη, για χάρη της παρέας. Οι ανάγκες της παρέας υπερισχύουν πάντα επι της οποιαδήποτε προτίμησης ενός ατόμου.

Όταν ρωτάω τους σπουδαστές, προς το τέλος της διαμονής μας στην Ελλάδα, τί τους κάνει την πιο μεγάλη εντύπωση, απαντάν οι πιο πολλοί ότι είναι η όρεξη που έχουν οι Έλληνες για δουλειά. Οι ιδιοκτήτες της Αρχόντισσας, οι μάγειρες, κι οι σερβιτόροι, ξεκινάνε τις προετοιμασίες τους στις εννιά το πρωί, σερβίροντας πρόγευμα, ανάβοντας το φούρνο με τα ξύλα, πλένοντας το πάτωμα της ταβέρνας. Πριν χαράξει ακόμη, ο πατέρας του ιδιοκτήτη έχει βγει στη θάλασσα να βάλει τα δίκτυα. Ακόμα κι οι καθαρίστριες, ιδρωμένες από τη σκληρή δουλειά, αφήνουν τις σκούπες τους που και που και ρίχνουν μαζί με τους πελάτες ένα χορό. Όλοι τους εργάζονται υπερωρίες χωρίς παράπονο — πίνουν μια μπύρα, ένα τσιγάρο, να χαρούν το διάλλειμά τους, και ξαναπιάνουν δουλειά.

Στον ελληνικό χώρο, το όριο μεταξύ δουλειάς και διασκέδασης είναι θολότερο απ’ ότι είναι στην Αμερική, κι αφήνω τους σπουδαστές να αναλογιστούν οι ίδιο πως μοιάζει λίγο μαζοχιστική η αμερικάνικη εργασιακή ηθική, που θέλει τον καθένα να θυσιάζει τη χαρά στο βωμό της εργασίας. Κάποιος σπουδαστής σημειώνει πως και οι ιδιοκτήτες της επιχείρησες, και οι εργάτες επίσης, κοιμούνται σε δωμάτια πίσω από το πανσιόν, και όλο το καλοκαίρι μένουν μερόνυχτα στη δουλειά τους.

Έχω δυο στόχους όταν συζητώ με τους φοιτητές το θέμα της σκληρής δουλειάς των εργατών στην Ελλάδα. Από τη μια, θέλω να είμαι προσεχτική να μην ενθαρρύνω στερεότυπα μιας χαμηλότερης τάξης η οποία χαίρεται που δεν διαθέτει τον πλούτο και τον ελεύθερο χρόνο της τάξης των ελίτ. Δεύτερον, θέλω τους Αμερικανούς σπουδαστές να δουν τί μπορεί να συμβεί όταν ένας πολιτισμός αγκαλιάζει την έννοια της λέξης μεράκι. Είναι από τις αγαπημένες μου λέξεις, και εκφράζει τη χαρά που βγαίνει από την εργασία που γίνεται με φροντίδα, με προσοχή, και με αγάπη. Είναι η χαρά που δημιουργεί μέσα μας ο κόπος που αποφέρει καρπούς, είτε κυριολεκτικά, όπως ο πορτοκαλόκηπος, είτε μεταφορικά, όπως μια παράσταση που θέλει πολύωρες πρόβες για να βγει το ζητούμενο αποτέλεσμα. Σ΄ ένα άρθρο που θα τους στείλω, διαβάζω πως «ο μερακλής είναι ο μουσικός που επιδέξια αυτοσχεδιάζει χειρίζοντας και τη γνώση, και το έντονο πάθος». Η ύπαρξη της λέξης μεράκι αναιρεί ιδέες όπως αυτή της εργασιομανίας, αφού μιλάμε όχι για μια εργασία που εξαντλεί τον εργαζόμενο, αλλά που τον γεμίζει με ευδαιμονία.

Η ίδια η ευδαιμονία ως έννοια απαιτεί εξήγηση στους Αμερικανούς. Τους εξηγώ πως είναι μια πνευματική εμπειρία υπέρβασής, ηρεμίας, ευεξίας. Η ελληνική γλώσσα έχει περισσότερες λέξεις από την αγγλική για να εκφράσει τις διάφορες πτυχές της χαράς, και μια από τις ιδιαίτερα σημαντικές είναι το κέφι. Υπάρχουν παρόμοιες λέξεις στα γαλλικά, στα αγγλικά, στα τουρκικά, και στα αραβικά, με σημασίες από την ηδονή μέχρι το χασίς. Η ιδιαιτερότητα όμως της ελληνικής λέξης εστιάζεται στον κοινωνικό της χαρακτήρα. Για να «ανεβεί το κέφι», πρέπει όλοι να δοθούν σε αυτό, και να δώσουν όλη τους την προσοχή στη κοινή χαρά.

Έστειλα στους σπουδαστές δυο άρθρα από το Περιοδικό Νεοελληνικών Σπουδών, που προσπαθούν να αποδώσουν το κέφι στα αγγλικά. Το ένα απ’ αυτά συνδέει το κέφι με το μεράκι.

Οι όροι κέφι και μεράκι εκφράζουνε μια συγκεκριμένη ιδέα του πάθους, που την ίδια ώρα ενδείχνει μια ιδεολογία «ψυχής» (του νου, των συναισθημάτων, και του σώματος) και «κοινότητας». Το πάθος στην ελληνική μουσική είναι μια εμπειρία καθαρτική όπου το άτομο προωθεί συμβολικά το εγώ του μέσα στην συλλογικότητα της κοινότητας. Οι εξωτερικευμένες εκφράσεις που δείχνουν το «κέφι» και το «μεράκι» των χορευτών και των μουσικών ερμηνεύονται ως σημεία  που παράγουν κέφι και επικοινωνία.


Όταν διδάσκω στη Θάσο, έχω την ευκαιρία να λειτουργώ εγώ η ίδια με μεράκι—φτιάχνω ασκήσεις, ψάχνω ευκαιρίες για τους σπουδαστές να εμπλουτίσουν το λεξιλόγιο τους, και δεν κουράζομαι διότι η δουλειά αυτή, που την κάνω με μεράκι, μου δίνει χαρά. Και δεν είναι η ικανοποίηση που έρχεται επειδή έκανα το καθήκον μου. Τουναντίον, η ίδια η εργασία μου παρέχει χαρά, και επουλώνει την πληγή της μοιρασμένης μου ζωής. Η λαϊκή σοφία λέει «αλίμονο σε αυτόν που έχει γνωρίσει δυο πατρίδες» και πράγματι, νιώθω συνήθως διαμελισμένη ανάμεσα στη μοντέρνα γενέτειρά μου και τον ελληνικό πολιτισμό, που με ελκύει με την παράδοσή της, τη μουσική της και την ωραιότατη, αρχαιότατη της γλώσσα.

Από την εφηβεία μου, όταν βελτιώθηκαν τα ελληνικά μου κι ένιωθα πραγματικά πια δίγλωσση, νιώθω μοιρασμένη ανάμεσα σε δυο πολιτισμούς και δεν ανήκω πλήρως ούτε στον αμερικανικό ούτε στον ελληνικό πολιτισμό. Πάντα νιώθω πως μια μεγάλη πτυχή της ζωής μου είναι αόρατη, αφού όταν μιλάνε όλη αγγλικά είμαι η Ελληνίδα και όταν μιλάνε όλοι ελληνικά, με περνάνε για απλά μια Αμερικάνα.

Από τότε που έπιασα δουλειά εδώ στη Θάσο, όμως, και επαγγελματικά πια μαθαίνω σε άλλους Αμερικανούς πως να παρατηρούν και να χαίρονται τον ελληνικό πολιτισμό, νιώθω πως το βάρος της διαμελισμένης μου ύπαρξης, δεν την κουβαλάω πια μόνη. Νιώθω πως κάποιος με καταλαβαίνει, πως ο κόσμος με βλέπει να είμαι και τα δυο μαζί, και Αμερικανίδα και ελληνοκύπρια. Κι έτσι εδώ, στο νησάκι της Θάσου, δεν είμαι απλά μια ξένη, μια εξωτική μελαχρινή στις Ηνωμένες Πολιτείες, ή μια ελληνοκύπρια με προφορά Αμερικάνικη. Στο νησί αυτό, με τα ψαροκάικα του και τα μάρμαρα, τις ελιές και τα πεύκα, είμαι και Αμερικανίδα και ελληνοκύπρια, τα δυο μαζί. Η δουλειά μου είναι να γεφυρώνω το χάσμα μεταξύ γλωσσών, και την κάνω, σμίγοντας τους δυο μου κόσμους.










English :


Joanna Eleftheriou earned a PhD in English following studies at Cornell University and the Center for Ottoman, Byzantine, & Modern Greek Studies in Birmingham, UK. An Assistant Professor of Literature at the University of Houston-Clear Lake, her poems, essays, and translations appear in journals including Arts and Letters, Poetix, and The Common. Her current manuscript is This Way Back: Essays from Cyprus.






Η Ιωάννα Ελευθερίου είναι καθηγήτρια αγγλικής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο του Χιούστον-Κληρ Λέικ, κι έχει δημοσιεύσει ποιήματα, δοκίμια, και μεταφράσεις στα περιοδικό Arts and Letters, Poetix, The Common, και άλλα. Ολοκηρώνει το πρώτο της βιβλίο, που έχει ως τίτλο This Way Back: Essays from Cyprus.



Articles similaires